ەكسپوزيتسيالاناتىن كوللەكتسيا تىزىمىندە XV عاسىردىڭ (وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ سايرام قالاشىعى) باسىنا ءتان دەپ بەلگىلەنگەن زەرگەرلىك ونەردىڭ بىرەگەي تۋىندىلارى, سول سياقتى ورتالىق قازاقستانداعى ءتالدى–ىى قورعانىنان تابىلعان جادىگەرلەر دە (ج.س.د. VII ع. ورتاسى جانە 2-جارتىسى) بار.
2012 جىلعى ساۋىردە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور م.سىزدىقوۆتىڭ باسشىلىعىمەن باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ارحەولوگيالىق وتريادى تەرەكتى اۋدانىنداعى تاقساي-ءى كەشەنىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە تابىلعان اقسۇيەك سارمات ايەلى (ج.س.د. VI ع. سوڭى – V ع. ورتاسى ) كيىمىنىڭ رەكونسترۋكتسياسى دا تانىستىرىلاتىن بولادى. قورىمنان بارلىعى 500-دەن استام ءارتۇرلى التىن اشەكەيلەردىڭ فراگمەنتتەرى تابىلعان بولاتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى قورلارىنان ۇسىنىلعان التىن زاتتاردىڭ از عانا بولىگى – ەۋرازيا دالا مادەنيەتى مۇراسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن كورسەتەتىن بۇرىنعىنىڭ اتاۋسىز شەبەرلەرىنىڭ تۋىندىلارى ولاردىڭ كوركەمونەر داستۇرلەرىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن تاعى دا ءبىر رەت دالەلدەيدى. ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ل.ۆ.كوچەتوۆ: « ۇلى دالا مۇراسى: زەرگەرلىك ونەر جاۋھارلارى» كورمەسى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن قولعا الىندى. نەگىزگى ماقسات – ەلىمىزدىڭ مادەني جەتىستىكتەرىن الەمگە تانىتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى, تاريحي-مادەني مۇرالارىمىزدى ناسيحاتتاۋ. قىتايدىڭ شەنسي پروۆينتسياسى تاريح مۋزەيىمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتا وتىرىپ, اۋقىمدى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا بىرلەسە اتسالىسىپ وتىرمىز.
بۇل جوبا قازاق-قىتاي اراسىنداعى دوستىقتىڭ جاندانۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزىپ, ەكى ەلدىڭ مادەني قارىم-قاتىناسىنا جاڭا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. «التىن ادامنىڭ الەم مۋزەيلەرىنە شەرۋى» بۇعان دەيىن الەمنىڭ بىرنەشە ەلىندە ۇيىمداستىرىلدى. مينسك, ماسكەۋ, باكۋ قالالارىندا وتكەن كورمەلەردە قازاق ەلىنىڭ قۇندى جادىگەرلەرىمەن تانىسۋعا نيەتتىلەردىڭ قاراسى كوپ بولدى. شەتەلدىكتەردىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني سيمۆولىنا اينالعان «التىن ادام» ەسكەرتكىشىنە دەگەن ىقىلاسى وتە جوعارى ەكەنىن بايقادىق. قازاقستاننىڭ سان عاسىرلىق تاريحى, باي مۇراسى كەلۋشىلەر تاراپىنان ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرعانىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى.
«التىن ادامنىڭ الەم مۋزەيلەرىنە شەرۋى» جوباسى 2021 جىلعا دەيىن الەمنىڭ بىرنەشە ءىرى مۋزەيىندە جالعاسىن تاپپاق. اتالعان ءىس-شارالار قازاق مادەنيەتى جاۋھارلارىن جاھانعا ايگىلەپ, الەمدىك وركەنيەتتەگى ءوز ورنىن نىقتاي تۇسەدى دەگەن سەنىمدەمىز», دەيدى.
«التىن ادام» تۇسىنىگى تاريح عىلىمىندا اتاقتى ارحەولوگ عالىم, قازاقستاندىق ارحەولوگيانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى كەمال اقىشەۆتىڭ ارقاسىندا پايدا بولدى. تولىقتاي التىننان كيىم كيگەن ساق جاۋىنگەرى – ءبىرىنشى «التىن ادام» تابىلعان قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەسىك قورعانىندا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن مىنە وسى كىسى بولاتىن. باعا جەتپەس قازىنا عاسىر جاڭالىعى رەتىندە تانىلىپ, شارتتى تۇردە «التىن ادام» دەپ اتالدى.
قورعاننان جاۋىنگەردىڭ كيىمىن ساندەگەن بارلىعى 4800 التىن بۇيىم تابىلدى. بۇل بۇرىن-سوڭدى تابىلعان قورعاندار ىشىندەگى مىسىر پەرعاۋىنى تۋتانحامون قابىرىنەن كەيىنگى ەڭ كوپ التىن اشەكەيلەر بولاتىن. قورىمداعى زاتتاردىڭ توپوگرافياسى: زەرتتەۋشىلەر جەرلەنگەن جاۋىنگەردىڭ سالتاناتتى ساۋىت-سايمانىن, تەمىر قىلىشى مەن قانجارىنىڭ قالدىقتارىن تەر توگىپ زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ساق جاۋىنگەرىنىڭ كەلبەتىن جاڭادان جاساپ شىقتى. پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا «ساقتار» قازاقتاردىڭ وتە ەرتەدەگى بابالارى «الىپ ەرلەر» دەگەندى بىلدىرەدى. گرەك اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىندا ولاردى ازيالىق سكيفتەر دەسە, ەندى ءبىر ەجەلگى دەرەكتەردە ولاردى «ۇشقىر اتتى تۋرلار» دەپ بەينەلەپ سيپاتتاعان.
بۇل كورمە جوباسى بۇگىنگە كۇنگە دەيىن بەلارۋس, رەسەي جانە ازەربايجان مۋزەيلەرىندە تانىستىرىلدى. ءارى قاراي وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن پولشا جانە وڭتۇستىك كورەيادا وتكىزۋ جوسپارلانعان. 2019 جىلى كورمەنى جاپونيا, گرۋزيا, ۇلىبريتانيا, يسپانيا جانە تۇركيا مۇراجايلارىندا وتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. 2020 جىلى اقش, يتاليا, اۋستريا, فرانتسيا جانە گەرمانيا مۇراجايلارىندا وتكىزۋ مەجەلەنگەن.
2021 جىلى كورمە جوباسى گران-پالە ۇلتتىق مۇراجايلار قاۋىمداستىعىنىڭ كورمە زالدارىندا (فرانتسيا) جانە اۋستريانىڭ كوركەمسۋرەت مۇراجايىندا كورسەتىلمەك.
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
